Л.Галбаатар
Монгол Улсын Засгийн газрын Хэвлэл,
мэдээллийн албаны мэдээлсэнээр, Засгийн газар 2010 оны 10 дугаар сарын 06-ны ө д ө р ээлжит хуралдаан аараа м анай улсад цахим гарын ү сгийг
энгийн гарын ү сгийн нэгэн адил х ү чинтэйд
тооцож баталгаажуулдаг болох, т үү нийг ашиглах журмыг тодорхой болго н тоон гарын ү сгийн
нийтийн т ү лх үү рийн дэд б ү тэц бий
болгох шаардлагатай болсон тул Цахим
гарын ү сгийн
тухай
хуулийн т ө с ө л , холбогдох бусад хуульд нэмэлт, өө рчл ө лт оруулах тухай хуулийн т ө сл үү дийг хэлэлцээд Засгийн газрын гиш үү дийн гаргасан саналыг нэмж тусган Улсын Их Хуралд ө рг ө н мэд үү лэхээр болжээ.
Энэх үү “Цахим гарын ү сгийн тухай” хуулийн т ө слийн 1.1-д зааснаар, тус
хууль нь цахим гарын ү сгийг ашиглахтай холбогдсон харилцааг зохицуулах
зорилготой юм.
Интернэтийн эрх з ү йн харилцаа т ө л ө вшл өө олсон зарим улсын хувьд
цахим гарын ү сэг нь цахим баримтын б ү рэлдэх үү н болох талаасаа хэрэглэгдэж,
хуульчлагджээ.
Тухайлбал, дараах улсын холбогдох
хуулиудад цахим гарын ү сэг нь цахим баримтыг тодорхойлогч ү ндсэн шинж б ө г өө д т үү ний б ү рдэл болно гэж тусгажээ. Үү нд:
-
Беларус улсын 2000 онд батлагдсан Цахим баримтын
тухай хууль;
-
Украйн улсын 2003 онд батлагдсан Цахим баримт
болон т үү ний эргэлтийн тухай хууль;
-
Казакстан улсын 2003 онд батлагдсан Цахимт баримт
ба цахим гарын ү сгийн тухай хууль;
-
Канад улсын 2000 онд х ү чин т ө г ө лд ө р болсон Хувийн нууцын
хамгаалалт болон цахим баримтын тухай хууль;
-
АНУ-ын 1999 онд боловсруулсан Цахим хэлцлийн
нэгдсэн хууль.
Иймд цахим баримтын тухай
эхэлж авч ү зье.
Цахим
баримт гэж юу вэ, т үү ний ү нэ цэнэ?
Энэ нь тухайн нэг зорилгод х ү рэхийн тулд компьютерт үү сгэж, хадгалсан тоон хэлбэртэй аливаа мэдээлэл юм.
Тодруулбал, уг баримт нь тухайн нэг этгээдийн ү йлдлээр компьютерт оруулсан
мэдээлэл, компьютерт ашиглагдаж, боловсруулагдаж байгаа мэдээлэл м ө н.
Тиймээс, цахим баримт гэдэгт мэдээллийн ө г ө гдлийн сан, ү йлдлийн систем, хэрэглээний
програм, цахим, дуут шуудан, бичлэг болон комьютерийн санах ойд хадгалагдаж буй
бусад мэдээлэл хамаарна.
Нотлох баримтын талаарх ойлголтууд иргэн, эр үү , захиргааны эрх з ү йд нэгэнт тогтсон з ү йл хэдий ч, цахим нотлох
баримт нь уламжлалт баримт бичгээс (цаасанд буулгасан баримтаас) ялгаатай тул
хууль з ү йн
салбарт шинэ ойлголт гэж тооцогдож байна.
Цахим
шуудан буюу E-mail нь цахим баримтын з ө вх ө н нэг хэлбэр юм. Дэлхий даяар байгууллага, хувь х ү м үү с мэдээллийг компьютерт
хадгалах явдал энгийн з ү йл болж, цаасан баримтын хэрэглээ хумигдаж байгаа билээ.
Цахим болон цаасан баримтын нэг гол ялгаа нь т үү ний хадгалалт, “наслалт” юм.
Аливаа баримт “устгагдах” нь “тавилантай” ч, мэдээллийн технологийн мэргэжилтн үү дийн ү зэж байгаагаар цахим нотлох
баримтыг сэргээх боломжтой байдаг тул т үү ний хадгалалтын хугацаа нь бичгэн нотлох баримтаас урт
юм.
Хэн, хэрхэн, ямар учраас цахим хэлбэрээр мэдээлэл хадгалдаг нь цаасан
баримтын цахим баримтаас ялгарах нэг н ө хц ө л болно. Цахим шуудан, т үү ний ноорог, “задгай” зурвасыг х ү м үү с бичгэн хэлбэрт оруулдагг ү й б ө г өө д дээрх мэдээллийг цаасан
дээр буулгах нь өө рт өө болон бусдад гэм хор
учруулах н ө хцлийг
б ү рд үү лдэг гэж ү здэг аж.
Цаасан баримттай харьцуулахад, цахим баримтыг засах зэрэг нь хялбар б ө г өө д т үү нд хяналт тавихад бэрхшээл
багатай байдаг.
Цахим
баримтын эрх з ү йн т үү х
1960 оны с үү лч,
1970 оны эхээр цахим баримтын талаар ш үү х дээр яригдаж эхэлсэн б ө г өө д энэ ү е нь аж ахуй эрхлэгчид
компьютерийг ө рг ө н өө р ашиглаж эхэлсэнтэй
давхцдаг. Эндээс цахим баримтыг хууль з ү йн талаас нь ү нэлэх оролдлогууд ө рн ө н АНУ-ын Конгресс Иргэний
хэрэг хянан шийдвэрлэх хуульдаа нэмэлт, өө рчл ө лт оруулж “баримт бичиг” гэх ойлголтод цахим баримтыг хамааруулсан юм.
Үү нээс хойш, АНУ-ын ш үү хэд зарим маргааныг шийдвэрлэхдээ, хариуцагчийн
компьютерт уншигдах, хэвлэгдэж болох мэдээллийг цахим баримт гэж ү зэх болов. Энэ нь
нэхэмжлэгчийн з ү гээс
нотлох ур чадвар шаардсан, “ш үү хийн шийдвэрийн биелэлтийг баталгаажуулах” ажиллагааг авч
хэрэгж үү лэх шаардлагыг н ө хц ө лд үү лсэн юм.
Гомдол, нэхэмжлэлдээ хуульч, т үү ний ү йлчл үү лэгч
нь эрсдлээ тооцсоны ү ндсэн дээр тодорхой т ө л ө вл ө г өө ний дагуу цахим баримт гаргаж
байв.
Цахим
баримт ба цахим гарын ү сгийн харилцан хамаарал
Мэдээллийн технологийн хурдыг дагаад дэлхийн улс орнууд цаасанд буулгасан
баримтаас татгалзах болж, цахим баримтын талаар эрх з ү йн актыг батлан хэрэгж үү лж буй ө н өө ү ед цахим баримт, т үү ний баталгаажуулалт нь
мэдээлэл, харилцааны технологи хэрэглэгч
Монгол Улсын б ү х х ү нд хамааралтай асуудал
боллоо.
“Цахим гарын ү сгийн тухай” Монгол Улсын
хуулийн т ө с ө лд “цахим баримт бичиг” гэж “компьютерийн систем
болон ижил т ө рлийн хэрэгслийг ашиглан ямар ч мэдээллийн
хэрэгсэлд бичиж, хадгалж болдог ба х ү н эсвэл компьютерийн систем эсвэл ижил т ө рлийн хэрэгслийг ашиглан
уншиж, ойлгож болох цахим ө г ө гд ө л” гэж тодорхойлжээ.
Энэ тодорхойлолтыг хэл найруулга талаас нь эхлээд л
ш үү мжилж болох л доо. Гэхдээ цахим баримтыг нэг м ө р, чанд тодорхойлохоос ил үү цахим баримтын хууль з ү йн х ү чин т ө г ө лд ө р байдлыг хангахад анхаарах
хэрэгтэй билээ.
Тэгэхээр, цахим гарын ү сгээр баталгаажуулж болох
аливаа ө г ө гдлийг “цахим баримт” гэж ү зэх нь цахим баримт бичгийн
хууль з ү йн шинжийг хадгалж чадна гэж ү зэж байна.
“Цахим гарын ү сэг” буюу Electronic
signature (E-sign) хэмээх ер ө нхий нэршилээр тухайн нэг этгээдээс цахим баримтаа
г ү йцээх, баталгаажуулах зорилгоор ү йлдсэн цахим дуу чимээ,
тэмдэгт, бусад цахим ө г ө гдлийг ойлгоно.
Хуулийн т ө с ө лд тодорхойлсноор, “цахим
гарын ү сэг” гэж цахим бичиг баримтад хавсаргасан эсвэл т үү нд нэгтгэсэн ү сэг, тэмдэгт, д ү рс зэргийг агуулсан гарын ү сэг зурагчийг ү нэмлэх зорилготой цахим ө г ө гд ө л юм.
Уг хуулийн т ө с ө л нийт 6 б ү лэгтэй б ө г өө д т ө с ө лд дараах асуудлуудыг багтаажээ:
1-р б ү лэгт хуулийн зорилт, цахим гарын ү сгийн тухай хууль тогтоомж, хуулийн нэр томъёоны тодорхойлолтын тухай;
2-р б ү лэгт цахим болон тоон гарын ү сгийг хэрэглэх, шалгах н ө хц ө лийн тухай;
3-р б ү лэгт тоон гарын ү сгийн гэрчилгээ олгох ү йл ажиллагаа, т үү ний хугацаа, гэрчилгээг т ү тгэлз үү лэх, х ү чинг ү й болгох, сунгах, өө рчл ө лт оруулах журам болон гэрчилгээ эзэмшигчийн эрх, үү ргийн тухай;
4-р б ү лэгт тоон гарын ү сгийн гэрчилгээ олгох ү йл ажиллагаа эрхлэх тусгай з ө вш өө р ө л, т үү нийг олгох, т ү тгэлз үү лэх, х ү чинг ү й болгох, сунгах журам болон тусгай з ө вш өө р ө л эзэмшигчид тавих шаардлага,
тусгай з ө вш өө р ө л эзэмшигчийн эрх, үү ргийн тухай;
5-р б ү лэгт тоон гарын ү сгийн нийтийн т ү лх үү рийн дэд б ү тцийн талаархи т ө рийн байгууллагуудын б ү рэн эрхийн тухай;
6-р б ү лэгт гадаад улсын тоон гарын ү сгийн гэрчилгээ, нээлттэй мэдээлэл, цахим гарын ү сгийн тухай хууль тогтоомжийн хэрэгжилтэд тавих хяналт, цахим гарын ү сгийг ашиглах ү йл ажиллагаанд хориглох з ү йл, хууль тогтоомжийг з ө рчигчд ө д х ү лээлгэх хариуцлагын тухай.
Энэх үү хуулийн т ө слийн гол ач холбогдол нь тогтож
буй цахим харилцааг хууль з ү йн талаас нь хэлбэрж үү лж, цахим баримтыг ердийн
баримттай, цахим гарын ү сгийг ердийн гарын ү сэгтэй адилтгаж ү зэж байгаа явдал юм. М ө н т ө рийн байгууллагууд цахим
гарын ү сэг хэрэглэх н ө хцлийг б ү рд үү лсэн байна.
Цахим гарын ү сгийг ашиглахтай холбогдсон харилцааны гол
зохицуулагч нь Харилцаа холбооны зохицуулах газраас тоон гарын ү сгийн гэрчилгээ олгох тусгай
з ө вш өө р ө л авсан хуулийн этгээд буюу Гэрчилгээж үү лэх байгууллага (Certification
Authority) юм.
Цахим харилцааг хуульчлах нь цахим орон зайн эрх, эрх ч ө л өө г хязгаарлана гэх хандлага
интернэт хэрэглэгч зарим х ү нд байдаг. Ямартай ч хуулийн уг т ө сл өө р мэдээллийн системийн
оролцогчийг хэд хэдэн цахим гарын ү сгийн эзэмшигч байх боломжийг дэмжсэн б ө г өө д хэрэглэгчийн эзэмших цахим
гарын ү сгийн тоо, хэлбэрт хязгаар тогтоогоог ү й байна. М ө н б ү х т ө рлийн цахим баримтад цахим
гарын ү сэг ашиглаж болно.
Хэрхэн цахим гарын ү сэг “ ү йлдэх”, т үү нийг шалгах талаар манай Ай Тигийнхан (IT)-мэдээллийн технологийн
мэргэжилтн үү д тодорхой тайлбарлах байх. Энэх үү бичлэгт уг асуудлыг т ү р орхие.
Хууль з ү йн хувьд, “энэ таны гарын ү сэг үү ” гэх асуулт тавигдахг ү й б ө г өө д “энэ гарын ү сэг үү ” гэх асуултад хариулах нь
цахим гарын ү сгийн тайлал болох юм. Хууль з ү йн маргаанд цахим гарын ү сгийг шалгахдаа тодорхой технологийг
ашигладаг. Тэрх үү технологи нь улс т ө р, эдийн засгийн ялгааг
“таньдагг ү й” давуу талтай гэдгийг Олон улсын мэргэжилтн үү д хэлж байгаа юм. Улс
орнуудын эрх з ү йн практикт цахим гарын ү сгийн баталгаатай эсэхийг шалгах
боломжийг хязгаарладагг ү й билээ.
Эцэст нь хэлэхэд, 2010 оны 6 сарын 30-ны байдлаар 6,845,609,960 х ү н дэлхий дээр амьдарч, т үү ний талаас ил үү хувь нь интернэтийн байнгын хэрэглэгч
болсон ө н өө ү ед цахим орон зайн нийтлэг
зохицуулалт Монгол Улсын хувьд зайлшг ү й з ү йл юм. “Цахим гарын ү сгийн тухай” хуулийн т ө слийг УИХ батлах нь цахим
баримт, т үү ний баталгаажуулалтыг хууль з ү йн хувьд х ү лээн з ө вш өө рч, мэдээллийн аюулг ү й байдлын талаарх эрх з ү йн зохицуулалтыг хангах нэг
алхам болох юм.
Эх сурвалж:
f.
Монгол Улсын стандартын т ө с ө л . Мэдээллийн технологи — Компьютерийн аюулг ү й байдал - Криптографын технологи- Тоон гарын ү сэг, т үү нд тавигдах шаардлагууд.
i.
B enjamin
Channing Palmer. Disparate Impact of Electronic Signature Legislation on
Indigent Californians. McGeorge Law Review- 2005- 36 McGeorge L. Rev. 697, www.lexis.com
j.
Christine Sgarlata Chung and David J. Byer.
The Electronic Paper Trail: Evidentiary Obstacles to Discovery and
Admission of Electronic Evidence. 4 B.U. J. SCI. & TECH. L. 5, www.lexis.com
n. World Internet Users and Population Stats. http://www.internetworldstats.com/stats.htm
Read more...
