Search This Blog

2010-03-26

Манай улсад компьютерийн эрх зүйн тогтолцоо бүрдээгүй, эрх зүйн зохицуулалтын механизм эхний шатандаа байна

эх сурвалж: "Үнэн" сонины 2010 оны 3 сарын 26-ны өдрийн дугаар
Иргэд, хуулийн сургуулийн оюутнуудын нийтлэг асуултад хариулт авахаар МУИС-Хууль зүйн сургуулийн эрх зүй, төрийн онол, түүхийн тэнхмийн ахлах багш Ц.Хүрэл-Очиртой ярилцлаа.
Л.Г: -Компьютерийн гэмт хэрэг, кибер гэмт хэрэг гэх ойпголтууд адил утгатай юу?
-Хүнд асуулт байна, өөрөөр хэлбэл цөөн үгээр хариулах боломжгүй гэсэн үг. Үүний тулд компьютерийн гэмт хэрэг, кибер гэмт хэрэг гэж юу вэ, кибер гэмт хэрэг гэж ойлголт байна уу? Хэрэв байдаг бол “кибер гэмт хэрэг”, “гэмт хэрэг” хоёр ямар ялгаатай вэ гэсэн асуудалд хууль зүйн шинжлэх ухааны үүднээс хариулт өгөх шаардлага гарна.
Кибер гэмт хэрэг гэдэг нь товчхондоо компьютерийн гэмт хэрэг, интернэтийн гэмт хэргийг нэрлэж буй хэвлэл, мэдээллийн чанартай нэр томъёо юм. Интернэтийн гэмт хэрэг гэдгийг “компьютерийн сүлжээгээр дамжин хийгдэж буй өөр өөр төрлийн гэмт хэргүүдийн нийлбэр” гэж томъёолж болох юм. Энэ нь Монгол Улсын Эрүүгийн хуулийн 226-229-р зүйлд тодорхойлсон гэмт хэргээс хавьгүй өргөн хүрээтэй ойлголт.
Компьютерийн мэдээллийн эргэлтийн хүрээ гэмт халдлагын зүйл болсон нь компьютерийн гэмт хэргийн онцлог үр дагавар. Үүнээс үндэслэн тэрхүү хүрээнд халдсан гэмт хэрэгт эрүүгийн хариуцлага хүлээлгэх асуудлыг хуульчлан тогтоох шаардлага гарч ирсэн. Монгол Улсын Эрүүгийн хуулийн тусгай ангийн 25 дугаар бүлгийн “Компьютерийн мэдээллийн аюулгүй байдлын эсрэг гэмт хэрэг” гэсэн зүйлээр технологийн үсрэнгүй хурдаар хөгжиж буй мэдээллийн технологийн орчин дахь нийгмийн харилцааг зохих төвшинд хамгаалан зохицуулахад учир дутагдалтай бөгөөд үндэсний хэмжээнд “Компьютерийн эрх зүйн” тогтолцоо бүрдээгүй, эрх зүйн зохицуулалтын механизм эхний шатандаа байна. Гэтэл дэлхий нийтээр компьютерийн мэдээллийн орчин дахь эрх зүйн зохицуулалтад байнга анхаарал тавьж, бие даасан тогтолцоог ч аль хэдийн бүрдүүлжээ.
Кибер гэмт хэрэг үйлдсэн этгээдийг илрүүлэх, түүнд ял оногдуулах хууль зүйн асуудлыг жичлэн авч үзсэн зүйл сүүлийн үед нэлээд гарах болов. Тухайлбал, компьютерийн гэмт хэрэг, компьютерийн арга хэрэгсэл ашиглан үйлдсэн гэмт хэрэг зэргийг нэрлэж болно. Гэвч энэ талаархи үзэл бодлын ихэнх нь манай нийгэмд гардаг дийлэнх шинэ үзэгдлийг ойлгож мэдэхийн нэгэн адил эхлэл төдий л байна. Тухайлбал, кибер гэмт хэрэг гэж байдаг, тэдгээр нь эрх зүйн шинэ зохицуулалт болон мөрдөн байцаалтын шинэ арга, техник бий болгож хөгжүүлэхийг шаарддаг, уламжлалт гэмт хэргээс ялгаатай гэж таамаглаж байна.
Энэхүү таамаглалыг эргэлзээнд оруулахад хүргэж буй кибер гэмт хэрэг бодитой байдаг эсэхэд анализ хийх нь нэн чухал. Кибер гэмт хэрэг нь өөр үзэгдэл мөн бол “уламжлалт” гэмт хэргээс материаллаг агуулгаараа ялгарах ёстой. Тиймээс кибер гэмт хэрэг “уламжлалт” гэмт хэргээс хэрхэн ялгагдах вэ гэдгийг тогтоох нь түүнийг бодитой оршдог эсэхийг тодорхойлох эхний алхам яах аргагүй мөн. Хэрэв кибер тэмт хэрэг болон бусад гэмт хэргийн хооронд материаллаг ялгаа байдгийг баталж чадвал кибер гэмт хэрэг үйлдэгдэх үед тийм ялгаа ажиглагдав уу, үгүй юу гэдгийг тодорхойлох явдал анализ хийх дараагийн алхам байх болно. Эс бөгөөс кибер гэмт хэрэг болон гэмт хэргийн хооронд ялгаа байдгийг нотолж чадахгүй бол энэхүү ойлголтууд хоёр өөр категори биш, харин кибер гэмт хэрэг нь өнөөг хүртэл оршиж ирсэн гэмт хэргүүдийн нэгэн хувилбар гэж үзэхэд хүрнэ.
Кибер гэмт хэрэг болон “ердийн” гэмт хэргийн хоорондын ялгааг тогтоох гэж оролдохоос өмнө эхлээд тэдний төсөөтэй талыг тогтоох нь чухал. Энэ нь тэдний хооронд байж болох ялгааг тодорхойлоход тусална. Тэдний төсөөтэй талыг гаргаж ирэх замаар чухамхүү ялгааг илэрхийлдэг асуудлаас “хөндийрч”, шууд нотолж чадахгүй байгаа төсөөтэй зүйлүүдтэй холбогдсон асуудлыг судлахад анхаарал хандуулж байна.
Л.Г: -Интернэт дэх зохиогчийн эрхийн зөрчил, гүтгэлэг, доромжлол, садар самууныг сурталчилсан зөрчил нь кибер гэмт хэрэгт хамаарах уу?
-”Уламжлалт” гэж нэрлэж заншсан гэмт хэргийг бодит ертөнцөд буюу “физик бодит байдал”-д үйлддэг. Эдгээр гэмт хэргийн үйлдэл, үйлдэхтэй холбогдсон нөхцөл байдал, үйлдсэнээс учрах хор хохирол нийтийн эзэмшил болох гудамж, хувийн орон байр зэрэг бодит газарт гардаг. Гэмт хэргийн тухай одоо үйлчилж байгаа хууль нь бусдын эд хөрөнгөд хохирол учруулах, бусдын өмчийг зөвшөөрөлгүй авах зэрэг бодит хохирол бүхий зан үйлд хариуцлага, санкци оногдуулахад чиглэдэг. Үндсэндээ орчин үеийн эрүүгийн эрх зүй гадаад физик ертөнцөд үйлдсэн зарим зан үйл (үйлдэл, үйлдэх үүргээ биелүүлээгүй эс үйлдэхүй)-д хариуцлага хүлээлгэнэ гэдгийг хүлээн зөвшөөрсөн, зохисгүй бодол санаа зэрэг бодит бус зан үйлд хариуцлага хүлээлгэх үзлээс татгалзсан билээ.
Кибер орон зай нь физик ертөнцийн хажууд байдаг боловч түүнээс тусдаа орших үйл ажиллагааны талбар юм. Энэ нь физик ертөнц биш, харин үзэл бодлын бодит байдал, “хийсвэр ертөнц” юм. Энэ нь үйл ажиллагааны физик талбар биш учраас эрүүгийн эрх зүйн одоогийн зарчмууд кибер орон зайн өвөрмөц давуу талыг ашиглан үйлддэг гэмт хэрэгт хэрэглэхэд тохирох уу гэсэн асуулт гарч ирнэ. Энэ хоёр категори тус бүрт хамаарах гэмт хэрэг үйлдэхэд хэрэглэсэн зан үйл, үйлдэхтэй холбогдсон нөхцөл байдал, үйлдсэнээс учрах хор хохиролтой холбоотой кибер гэмт хэрэг болон гэмт хэргийн хооронд материаллаг ялгаа байхгүйгээр ийм үл тохирох байдал оршиж чадахгүй.
Хэрэв кибэр орон зай нь “уламжлалт” гэмт хэргийг үйлдэхэд хэрэглэдэг ердийн орон зай буюу арга хэрэгсэл мөн бол кибер гэмт хэрэт гэсэн тусгайлсан нэр томъёо гаргах, түүнийг зохицуулахын тулд тусгай хууль тогтоомж гаргах биш, одоо мөрдөгдөж буй хууль тогтоомжоор түүнийг зохицуулахад хангалттай. Өөрөөр хэлбэл, аргад нь үндэслэн гэмт хэргийн тусгай төрлийг бий болгодоггүй. Интернэт дэх зохиогчийн эрхийн зөрчил, садар самууныг сурталчилсан зөрчил нь кибер гэмт хэрэгт хамаарна. АНУ-ын ихэнх муж улс болон Холбооны засгийн газар порнограф, ялангуяа хүүхдийн порнографид хөрөнгө оруулах буюу өмчлөхийг хууль бус гэж үздэг. Хууль тогтоомжоор тодорхойлсон стандартыг зөрчсөн порнограф материалыг санаатайгаар үзүүлэх үйлдлийг хуулийн дагуу гэмт хэрэгт тооцдог.
Л.Г: -Кибер гэмт хэргийн нийгмийн аюул, эрүүгийн хариуцлага хүлээлгэх үндэслэлийн талаар?
-Компьютерийн гэмт хэрэг нийгэмд маш аюултай, хор уршиг бүхий гэмт үйлдэл гэдгийг дэлхийн нийтээр хүлээн зөвшөөрч байна. Өөрөөр хэлбэл, хүн төрөлхтний соёлын бүх үнэт бүтээлүүдийг хулгайлсантай дүйцэхүйц хэмжээний хохирол учруулах чадвартай гэж олон орны шинжээчид санал нэгтэй үздэг. НҮБ-аас гаргасан тайланд өнөөгийн байдлаар компьютерийн гэмт хэргийн улмаас учирсан нийт хохирол хууль бусаар зэвсэг арилжаалах болон хар тамхи худалдаалах наймаатай дүйцэхүйц хэмжээнд хүрснийг цохон тэмдэглэжээ.
АНУ-ын Холбооны мөрдөх товчоо, Компьютерийн аюулгүй байдлын институтээс явуулсан хамтарсан судалгаанд өөрийн улсын болон гадаадын 250 компанийг хамруулж, сүүлийн жилүүдэд зөвхөн АНУ-ын эдийн засагт энэ төрлийн гэмт хэргийн улмаас 10.0 орчим тэрбум ам.долларын хохирол учирсан гэх тооцоо гарчээ (нэлээдгүй хохирлыг бүрэн илрүүлж чадаагүй, хохирогчид зарим хохирлоо мэдүүлээгүй зэргийг тооцоогүй.)
Орчин үед компьютерийн гэмт хэрэг эдийн засгийн салбарт хамгийн их хохирол учруулж байгаа төдийгүй банк-санхүүгийн салбарт энэ төрлийн халдлага улам эрчимжих болов. Олон улсын “Кассандра” судалгааны байгууллага дээрх асуудлаар хуульч, банк-санхүүгийн ажилтнуудын хүрээнд социологийн судалгаа хийж үзэхэд дээрх төрлийн гэмт хэргийн улмаас банк-санхүүгийн байгууллагуудын хүлээх хохирлын хэмжээ цаашид улам нэмэгдэнэ гэж судалгаанд оролцогсдын дийлэнх хариулсан нь уг гэмт үйлдэл нийгэмд аюултай бодит үзэгдэл болсныг харуулахын зэрэгцээ цаашид энэ хор хөнөөлөөс урьдчилан сэргийлж, улмаар таслан зогсоох арга хэмжээг эрчимжүүлэхийг нийгмийн шаардлага харуулж байна.
Л.Г: -Иргэдийн эрх зүйн ухамсар хуульчдаас хамааралтай гэж үздэг. Монгол Улсад кибер мөрдөгч, интернэтийн хуульч бэлтгэх ажил ямар төвшинд байна вэ?
-Мэдээллийн технологийн олон талт харилцааг зохицуулах эрх зүйн хэм хэмжээг боловсруулан баталж, хэрэгжүүлэх хууль хяналтын байгууллагын ажилтнуудын энэ талын онолын мэдлэг, хэрэглээний дадал чадвар сул, ашиглаж буй техник хэрэгсэл хангалтгүй тул “мэргэшсэн” хуульчдыг бэлтгэх, давтан сургах асуудлыг шийдвэрлэх нь төрийн зохих шатны байгууллагуудын нэгэн тулгамдсан асуудал. Тухайлбал, АНУ-ын компьютерийн гэмт хэргийг мөрдөх шинжээчдийн холбоонд 180 гаруй итгэмжлэгдсэн мэргэжилтэн ажилладаг ба уг мөрдөгчдийг шүүхийн компьютерийн итгэмжлэгдсэн шинжээч гэж нэрлэдэг. Кибер-мөрдөгч нь эрх зүй, криминалистикийн мэргэжилтэй байгаад зогсохгүй мэдээлэл, холбооны технологийн салбарын мэргэжилтэн байх нь дэлхий дахинд жишиг болсон.


Read more...

2010-03-09

Вэб сайтад сэтгэгдэл бичигчийн эрх, үүрэг

Л.Галбаатар


Ихэнх цахим  хуудас буюу вэб сайт нь уншигч-зочиддоо сэтгэгдэл бичих боломжийг олгосон байдаг. Бичлэг, post гэж нэрлэгдэх аливаа нийтлэлийн дор байх “post a comment”, “сэтгэгдэл бичих” зэрэг үгсээр илэрхийлэгдсэн товчийг дарснаар сэтгэгдэл бичигч болох эхний алхам хийгддэг билээ.




Your browser may not support display of this image.




Your browser may not support display of this image.
Эндээс л  эхлэн та “сэтгэгдэл бичигийн эрх, үүрэг”-ийн талаар бодож, санах ёстой юм.
Вэб сайтынхан  сэтгэгдэл бичих боломжийг олгосон  нь таныг заавал сэтгэгдэл бичих  ёстой гэж байгаа хэрэг биш  бөгөөд ийм боломж нь вэб сайтын уншигч тухайн нийтлэлийн талаарх санал, бодлоо хуваалцах гэсэн хүсэлтэй холбоотой байдаг.

“Сэтгэгдэл  нь түүнийг бичигчийн өмч, үйлдэл”  гэх зарчмаас “сэтгэгдэл бичигчийн  эрх, үүрэг” урган гардаг. Тэгэхээр, сэтгэгдэл бичигч ямар эрхтэй вэ? Тухайн сэтгэгдлийн агуулга, хэлбэрээс  үл хамааран сэтгэгдлээ өөрийнхөө өмч юмуу үйлдэл гэж тооцуулах эрх сэтгэгдэл бичигчид бий. Ийм учраас сэтгэгдлийн тань “хувь заяа”-г танаас өөр этгээд мэдэх эрхгүй. Тодруулбал, сэтгэгдлээрээ утга зохиолын бүтээл туурвилаа гэж үзвэл сэтгэгдэлдээ зохиогчийн эрх эдлэнэ. Мөн хуулиар баталгаажуулсан үзэл бодлоо чөлөөтэй илэрхийлэх эрхийн нэг илрэл бол бичсэн сэтгэгдэл юм.

Харин сэтгэгдэл  бичихдээ хүний эрхийг зөрчих, хуулийг  сахихаас чөлөөлөгдөх эрх хэнд ч  байхгүй. Сэтгэгдэл бичихийн өмнө, эрх зүйгээр тодорхойлсон хүний эрхийг хангах, хуулийг сахих үүргийг анхааралдаа аваарай. “Үүргээ мэдээгүй” гэсэн шалтгаан хэлж хууль зүйн хариуцлагаас чөлөөлөгдөх боломж үгүй юм.

Өнөөдөр, сэтгэгдэл  бичигчдийн зүгээс гаргаж буй нийтлэг  зөрчилд, сэтгэгдлээрээ бусдын зохиогчийн эрхийг зөрчих, хэн нэгний нэр, нэр төр, алдар хүнд, ажил хэргийн нэр хүндэд халдах явдал хамаарч байна. Ийм зөрчил нь учруулсан хохирол зэргээс хамааран гэмт хэрэг юмуу гэм хорын аль нэг нь болдог.

Одоо зөрчил тус бүрийг дэлгэрүүлэн авч үзье.

“Зохиогчийн эрхийг зөрчсөн сэтгэгдэл”. Энэ нь зохиогчийн эрхээр хамгаалагдсан бүтээлийг хувиргах, гажуудуулах, эх сурвалжийг дурдахгүйгээр ашиглах зэргээр бичсэн сэтгэгдэл юм.
“Гүтгэлэг, доромжлол бүхий сэтгэгдэл”. Тодорхой шалтгаан, бодит байдалд нийцсэн эсэхээс үл хамааран хэн нэгнийг гүтгэх, доромжлох нь хууль зүйн хариуцлага хүлээлгэх үйлдэл билээ.
Эндээс “сэтгэгдлээр эрх нь зөрчигдсөн этгээд, түүний эрхээ  хамгаалах арга зам”-ын талаар яригдана. Эрх зүйн хамгаалалт нь эрх зөрчигдсөн эрхийг сэргээх зорилготой бөгөөд дараах аргаар эрхээ хамгаалж болно. Үүнд:

Эрхийг  хүлээн зөвшөөрүүлэх- тухайн сэтгэгдэл дэх зохиогчийн эрхийн бүтээлийн зохиогчийн эрх танд хадгалагдана гэдгийг зөвшөөрүүлж, сэтгэгдэлд засвар оруулах юмуу, сэтгэгдлийг устгуулах,

Эрх зөрчсөн үйлдлийг таслан зогсоож, зөрчихөөс өмнөх байдлыг сэргээх- гүтгэлэг, доромжлол бүхий сэтгэгдлийг устгуулах,

Учруулсан хохирлыг арилгуулах-танд сэтгэл санааны болон бусад хохирол учирсан бол хохирлоо нөхөн төлүүлэхээр шаардах эрхтэй.

Хохирогчийн зүгээс эрхээ сэргээхэд гардаг бэрхшээл:
  1. Сэтгэгдэл бичигч хэн болох нь тодорхойгүй байх,
  2. Сэтгэгдэл бичигчээс эсэргүүцэл үзүүлэх, бусад этгээд зөрчил бүхий сэтгэгдлийг дэмжих,
  3. Бусад








    • Зөрчил бүхий сэтгэгдлүүд ихэвчлэн нууц нэр, нэргүйгээр бичигдсэн байдаг. Ийм үед сэтгэгдэл бичигчийг хэн болохыг тухайн вэб сайтын админаас асууж мэдэх эрх танд бий. Админы хувьд эрх зөрчсөн талаарх хүсэлтийг хүлээн авч, холбогдох этгээдийн мэдээллийг өгөх үүрэгтэй юм. Гэхдээ админ нь тухайн этгээдийг хэн болохыг мэдэхгүй гэх нь бий. Энэ тохиолдолд админаас бүх талын арга хэмжээ авч сэтгэгдэл бичигчийг тодруулах оролдлого хийсэн эсэхийг лавлах хэрэгтэй. Админ нь хэрэгтэй мэдээллийг өгч чадахгүй бол та түүнийг зөрчил гаргагч гэж тооцох ёстой. Учир нь вэб сайтдаа зөрчил гаргуулахгүй байх тусгай үүрэг админд бий. Админ зөрчил гаргуулсан нь түүнд хууль зүйн хариуцлага хүлээлгэх үндэслэл болдог. Үүний үндэслэл нь зөрчил бүхий сэтгэгдэлд админ нь гэмт хэргийн хамтран оролцогч, гэм хорын хамтран хариуцагч гэж тооцогддог явдал юм. Энэ зохицуулалт нь гэм буруутай этгээдэд тохирсон хариуцлагыг хүлээлгэх, хэн нэгнийг хохирсон чигт нь үлдээхгүй байх зорилготой.




    • Зөрчил гаргагч нь хууль ёсны шаардлагыг эсэргүүцвэл түүнд хүлээлгэх хариуцлага нэмэгддэг. Зөрчил гаргагчийг дэмжих нь гэмт хэрэг, гэм хорын хамтран оролцогч гэж тооцогдох үндэслэл юм.








      Хариуцлагын тухайд бол, хууль зүйн хувьд иргэний, захиргааны, эрүүгийн гэж ангилагдах хариуцлага бий. Хариуцлага хүлээлгэх  этгээд нь иргэн, улсын байцаагч, шүүгч  мөн. Хэнд ямар хариуцлагыг аль үндэслэлээр хүлээлгэх эрх дээрх этгээдүүдэд хадгалагдана.








      Вэб сайтын админд зориулан хэдэн зүйл зөвлөхөд, хууль зүйн хариуцлага хүлээх эрсдэлд  орохгүйн тулд дараах алхамуудыг боломжийнхоо хэрээр хийгээрэй:








    • Хууль, ёс суртахууны хэм хэмжээ зөрчсөн сэтгэгдлийг нэн даруй устгах,




    • Сэтгэгдлээ устгуулсан этгээд зохиогчийн эрх, үзэл бодлоо чөлөөтэй илэрхийлэх эрхийг зөрчлөө гэж гомдол гаргах тохиолдол байдаг тул устгах сэтгэгдлээ баримт болгон авч, хадгалж байх,




    • Сэтгэгдлийг хянасны дараа нийтлэх,




    • Сэтгэгдэл бичих этгээдэд зориулсан анхааруулгыг сэтгэгдлийн талбарт байрлуулах. Түүний утга нь “сэтгэгдэл бичихдээ хууль зүйн болон ёс суртахууны хэм хэмжээг хүндэтгэнэ үү. Ийм хэм хэмжээг зөрчсөн сэтгэгдлийг админ устгах эрхтэй”. Вэб сайт дахь анхааруулгын үг нь сэтгэгдэл бичсэн, бичүүлсэн этгээдэд хүлээлгэх хариуцлагын хүнд, хөнгөнийг тодорхойлоход хэрэглэгддэг байна.





    Эцэст нь хэлэхэд, интернэтийн орчин нь физик орчиноос ялгаагүй эрх зүйн зохицуулалттай гэдгийг  мэдэж, бусад этгээдээс эрх, үүргийг  шаардах нь интернэт дэх нийгмийн харилцааг зохистой байлгах болно.
  /эх сурвалж: "Үнэн" сонины 2010-3-3-ны дугаар/
Энэ бичлэг нь Монгол Улсын эрх зүйн зохицуулалт  болон бусад орны /АНУ, Их Британи-Умард Ирландын Нэгдсэн Xaант Улс/ эрх зүйн практикт тулгуурлав.

Read more...